MÔ ĐUN 3 – CHỦ ĐỀ 8. MÔ HÌNH NHÓM HỖ TRỢ GIA ĐÌNH VÀ VAI TRÒ PHIÊN DỊCH VIÊN NGÔN NGỮ KÝ HIỆU (1)

Mô đun 3: GIÁO DỤC TRẺ ĐIẾC TRƯỚC TUỔI ĐẾN TRƯỜNG

CHỦ ĐỀ 8. MÔ HÌNH NHÓM HỖ TRỢ GIA ĐÌNH  VÀ VAI TRÒ PHIÊN DỊCH VIÊN

NGÔN NGỮ KÝ HIỆU (Phần 1)

I. Tổng quan

Trước khi trở thành một thành viên trong nhóm hỗ trợ gia đình, một phiên dịch viên NNKH/ hướng dẫn viên giao tiếp nên hiểu về nhóm mình làm việc cùng và vai trò, trách nhiệm của bản thân trong các hoạt động của nhóm. Sự hiểu biết này có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy sự phối kết hợp hành động trong việc hỗ trợ trẻ Điếc trong các môi trường giao tiếp khác nhau.

Học phần này có 2 nội dung chính liên quan chặt chẽ với nhau: 1) giới thiệu mô hình nhóm hỗ trợ gia đình đến các học viên là Hướng dẫn viên giao tiếp/phiên dịch NNKH; 2) vai trò của phiên dịch viên NNKH và cách nhìn nhận về vai trò này theo thời gian và các cách tiếp cận. Từ đó, học viên sẽ khám phá ra những cách thức khác nhau mà một Hướng dẫn viên giao tiếp/phiên dịch có thể sử dụng để thúc đẩy giao tiếp hiệu quả trong tiếng Việt và NNKH Việt. Cuối cùng, các học viên sẽ hình thành và phát triển các quy trình: quan sát và ghi lại các phần thực hành giao tiếp, tương tác và làm việc với những thành viên khác trong nhóm hỗ trợ gia đình.

Mục tiêu của chủ đề

  • Về kiến thức

+ Trình bày và phân tích các đặc trưng của mô hình nhóm hỗ trợ gia đình (cơ sở hình thành, cách thức hoạt động, trách nhiệm của các thành viên trong nhóm…);

+ Nêu vai trò của phiên dịch viên NNKH và phân tích các quan điểm về vai trò của phiên dịch viên NNKH;

+ Phân tích các cách tiến hành trước, trong, sau một buổi làm việc trong Nhóm hỗ trợ gia đình.

  • Về kỹ năng

+ Xử lý các tình huống giao tiếp trong quá trình phiên dịch NNKH;

+ Áp dụng mô hình nhóm hỗ trợ gia đình vào các tình huống tại gia đình;

+ Phát hiện các yếu tố làm nên vai trò của người phiên dịch NNKH;

+ Vận dụng các bước để phiên dịch thành công trong quá trình làm việc trong nhóm hỗ trợ gia đình.

  • Về thái độ

+ Ý thức rõ vai trò của mình trong nhóm và có ý thức nghề phiên dịch NNKH;

+ Tinh thần hợp tác và học hỏi trong lĩnh vực phiên dịch NNKH;

+ Chuyên nghiệp hóa nghề phiên dịch NNKH.

II. Giới thiệu chủ đề

TT Nội dung Thời gian
Tổng số Lí thuyết Thực hành
1 Mô hình Nhóm hỗ trợ gia đình 15 5 10
2 Vai trò của phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu/ hướng dẫn viên giao tiếp 15 5 10

III. Điều kiện cần thiết để thực hiện

          – Điều kiện tiên quyết khi học : sau khi học xong mô-đun 1 và mô-đun 2

IV. Nội dung

Nội dung 1: Mô hình Nhóm hỗ trợ gia đình

  • Hoạt động 1: Tìm hiểu mô hình Nhóm hỗ trợ gia đình

+ Cơ sở nào hình thành Nhóm hỗ trợ gia đình?

+ Mục đích, vai trò của Nhóm hỗ trợ gia đình?

+ Trách nhiệm của các thành viên trong nhóm và cách thức làm việc của nhóm?

  • Thông tin nguồn cho hoạt động 1

Cơ sở hình thành mô hình Nhóm hỗ trợ gia đình

Từ năm 1980 các nhà nghiên cứu ở nhiều nước trên thế giới đã quan tâm nghiên cứu về việc trẻ Điếc học cách giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ như thế nào. Có nhiều cách tiếp cận trong việc phát triển khả năng ngôn ngữ, giao tiếp cho trẻ Điếc.

Dự án Giáo dục trẻ Điếc trước tuổi đến trường – IDEO do Quỹ Phát triển Xã hội Nhật Bản (JSDF) tài trợ, được ủy thác thông qua Ngân hàng Thế giới nguồn vốn đối ứng từ phía Chính phủ Việt Nam và do Tổ chức Quan tâm Thế giới thực hiện, hợp tác với Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện tại bốn tỉnh bao gồm Hà Nội, Thái Nguyên, Quảng Bình và TP. Hồ Chí Minh từ năm 2012 đến năm 2015. Dự án đưa ra một cách tiếp cận mới lần đầu tiên được triển khai tại Việt Nam đó là tập trung vào giáo dục trẻ Điếc phát triển toàn diện thông qua việc sử dụng ngôn ngữ kí hiệu.

Chương trình của dự án chia làm 2 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Trẻ từ 0 đến 3 tuổi. Chương trình Hỗ trợ gia đình.

Nhóm hỗ trợ gia đình đến nhà trẻ Điếc, hướng dẫn viên người điếc chơi (có chủ đích) với trẻ như là người làm mẫu; hướng dẫn cha mẹ quan sát và học các ký hiệu để sau đó cha mẹ trực tiếp chơi và dạy con của mình.

Giai đoạn 2: Trẻ từ trên 3 tuổi đến 6 tuổi. Hỗ trợ trẻ học ở lớp mầm non của các trường chuyên biệt/trung tâm hoặc trường hòa nhập.  Việc hỗ trợ trẻ Điếc tại nhà vẫn được duy trì.

  • Tại trường/trung tâm, trẻ được hỗ trợ học tiết cá nhân/nhóm tại trường/trung tâm và do người điếc trong Nhóm hỗ trợ gia đình hướng dẫn.
  • Ngôn ngữ giao tiếp: Sử dụng NNKH để hướng dẫn trẻ điếc. Một số trẻ sử dụng song ngữ (cả ngôn ngữ nói và NNKH).

Trẻ điếc được chia làm 2 nhóm:

  • Nhóm trẻ điếc không sử dụng thiết bị trợ thính: những trẻ điếc sâu và điếc nặng không có khả năng học nói. Nhóm này chủ yếu giao tiếp và học thông qua sử dụng Cử chỉ điệu bộ/Ký hiệu/Ngôn ngữ Ký hiệu (NNKH).
  • Nhóm trẻ sử dụng thiết bị trợ thính: các trẻ từ điếc nhẹ đến điếc sâu có khả năng học nói và có nhu cầu sử dụng NNKH sẽ giao tiếp và học bằng cả ngôn ngữ nói và NNKH.

Mô hình nhóm hỗ trợ gia đình được hình thành trên cơ sở can thiệp sớm cho trẻ Điếc trong môi trường tự nhiên và theo hướng tiếp cận phối hợp lấy gia đình làm trung tâm.

Trẻ càng được tiếp xúc sớm với những người sử dụng ngôn ngữ ký hiệu (thì vùng trung tâm ngôn ngữ trong não của trẻ càng tiếp nhận NNKH nhanh chóng. Trong những năm đầu đời, trí não của trẻ rất linh hoạt và phản ứng rất nhanh. Trẻ nhỏ càng nắm bắt ngôn ngữ sớm thì não trẻ càng nhanh chóng chuyên biệt hóa. Yếu tố tự nhiên và yếu tố nuôi dưỡng kết hợp với nhau tạo nên sự phát triển trí não khỏe mạnh.

Trẻ là một thành viên trong gia đình và gia đình là nơi đầu tiên và quan trọng để trẻ học tập. Lấy gia đình làm trung tâm trong việc giáo dục hỗ trợ sự phát triển của trẻ bởi vì:

  • Các thành viên trong gia đình trẻ thường là những người chủ yếu hỗ trợ, chăm sóc trẻ, giúp trẻ học tập và phát triển.
  • Việc can thiệp sớm sẽ đạt hiệu quả cao nhất khi có sự cộng tác với gia đình và các chuyên gia khác để tiến hành lập kế hoạch, thực hiện kế hoạch và đánh giá kết quả.
  • Các công việc, hoạt động của gia đình hàng ngày ở những địa điểm khác nhau ngoài xã hội đem lại vô số cơ hội cho trẻ học tập và phát triển.
  • Chất lượng của cuộc sống của các gia đình sẽ được nâng cao khi niềm tin, giá trị của họ được tôn trọng.

Việc quan tâm đến môi trường tự nhiên và coi đó như là một nguồn cho sự học tập và phát triển của trẻ không phải là điều gì mới mẻ. Các nhà nghiên cứu và các nhà sư phạm trong nhiều ngành đã nhận ra rằng trẻ học và phát triển được trong môi trường tự nhiên cũng như trẻ đã học được bằng cách nào đó mà cuộc sống hàng ngày của chúng có những ảnh hưởng nhất định đến sức khỏe; kết quả về thể trạng, xã hội và giáo dục của trẻ.

Môi trường tự nhiên là một khái niệm rộng, đó không chỉ đơn thuần là một địa điểm, mà nó còn hàm ý là khi nào và bằng cách nào mà các dịch vụ được cung cấp. Việc cung cấp dịch vụ trong môi trường tự nhiên đối với những nhu cầu đặc biệt có nghĩa là…

  • Cung cấp can thiệp sớm trong môi trường mà trẻ và gia đình trẻ thường dành thời gian bên nhau.
  • Sử dụng nguồn lực cộng đồng như là cơ hội cho việc học tập và các hoạt động của đứa trẻ (ví dụ: công viên, thư viện công cộng, cửa hàng, nhà hàng, sân chơi, viện bảo tàng và các sự kiện cộng đồng…)
  • Xác định môi trường dịch vụ phù hợp với từng trẻ cũng như môi trường đó phải phản ánh được nguồn lực, mối quan tâm và sự ưu tiên của mỗi trẻ và gia đình trẻ.
  • Đưa ra được cách để gắn kết các chiến lược và dịch vụ can thiệp sớm vào hoàn cảnh của từng trẻ và gia đình trẻ (công việc và hoạt động)
  • Sử dụng các đồ vật tự nhiên gần gũi có sẵn tại gia đình trẻ và cộng đồng.
  • Giúp đỡ/ hỗ trợ phụ huynh tạo cơ hội cho trẻ thực hành các kỹ năng thông qua các hoạt động thường ngày.
  • Đem lại cho trẻ cơ hội để thúc đẩy tương tác tích cực và xây dựng tình bạn với những đứa trẻ khác.
  • Điều kiện trao đổi thông tin chung giữa những phụ huynh, người cung cấp và những người khác phục vụ cho sự tăng cường phát triển cho trẻ.

Mục đích và vai trò của nhóm hỗ trợ gia đình

Mô hình nhóm hỗ trợ gia đình tại Việt Nam được thành lập bởi các chuyên gia giáo dục trong nước và quốc tế với mục đích:

  • Phát triển sự tương tác và giao tiếp tự nhiên bằng NNKH giữa trẻ Điếc với các thành viên trong gia đình đặc biệt là với cha mẹ trẻ;
  • Thúc đẩy các lĩnh vực phát triển nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm xã hội, thể chất cho trẻ Điếc;
  • Tăng cường khả năng sẵn sàng đến trường của trẻ Điếc;
  • Nâng cao nhận thức của cộng đồng, xã hội về trẻ Điếc, thu hút sự tham gia, đóng góp của các lực lượng này vào sự hỗ trợ trẻ Điếc.

Trách nhiệm của các thành viên trong nhóm hỗ trợ gia đình

Nhóm hỗ trợ gia đình gồm có các thành viên sau: hướng dẫn viên người Điếc (hỗ trợ trẻ Điếc), hướng dẫn viên giao tiếp/ phiên dịch viên NNKH. Đây là hai thành viên chính của nhóm. Ngoài ra còn có giám sát viên là người quan sát việc hỗ trợ gia đình, thu thập và phản hồi thông tin về sự hỗ trợ của nhóm. Bên cạnh đó còn có các thành viên khác như cán bộ dự án IDEO, chuyên gia giáo dục.

Mỗi thành viên trong nhóm đều có vai trò, trách nhiệm riêng. Hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc chịu trách nhiệm chính trong việc lập kế hoạch bài học và hướng dẫn giao tiếp cho các lần hỗ trợ tại gia đình. Đồng thời họ cũng có trách nhiệm chia sẻ các thông tin về sự phát triển của trẻ ở bốn lĩnh vực phát triên (nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm xã hội, thể chất) cho các thành viên trong gia đình.

Trong môi trường gia đình, phiên dịch viên NNKH chịu tránh nhiệm phiên dịch, giải thích sự tương tác giữa hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc, trẻ và các thành viên trong gia đình ở các buổi hỗ trợ, khuyến khích các thành viên gia đình tham gia tương tác, giao tiếp. Cụ thể trách nhiệm này như sau:

  • Sẵn sàng phiên dịch giữa NNKH Việt và tiếng Việt
  • Làm việc với hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc trước các buổi dạy của nhóm hỗ trợ gia đình để biết mục tiêu, nội dung và kế hoạch hoạt động và việc hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc muốn phiên dịch viên có những cách ứng xử như thế nào.
  • Hỏi để làm rõ thông tin hi cần thiết trong quá trình hỗ trợ.
  • Kết thúc buổi dạy, thông tin cho các bên về các hoạt động diễn ra trong buổi hỗ trợ và sự tiến bộ của trẻ.
  • Xem xét lại buổi dạy cùng với hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc, chia sẻ ý kiến để cải thiện sự hợp tác giữa hai bên.
  • Tham khảo ý kiến của giám sát viên và không ngừng cải thiện chuyên môn.

Một số lưu ý:

Hỗ trợ giao tiếp trong môi trường gia đình đòi hỏi sự chú ý cẩn thận về các quan điểm, thái độ, giá trị và quá trình học tập của mỗi thành viên tham gia. Việc chú ý tới các yếu tố này sẽ giúp phiên dịch viên NNKH quyết định được cách tham gia thích hợp nhất để thúc đẩy sự tương tác ngôn ngữ cũng như cách điều chỉnh hoạt động của mình trong suốt quá trình tương tác.

Cách thức làm việc của nhóm hỗ trợ gia đình

Trong buổi hỗ trợ giao tiếp, nhóm hỗ trợ gia đình hướng dẫn trẻ Điếc tiếp cận NNKH một cách trực quan và tự nhiên. Trẻ sử dụng thị giác để theo dõi ngôn ngữ của hướng dẫn viên hỗ trợ và được khuyến khích đáp lại một cách có ý nghĩa, ngay cả trước khi trẻ có thể ký hiệu.

Hướng dẫn viên hỗ trợ trẻ Điếc tham gia các hoạt động chơi của trẻ và sử dụng NNKH một cách tự nhiên, phù hợp bối cảnh. Nghiên cứu về hoạt động chơi cho thấy đây là một hoạt động học tập đặc biệt nhằm thúc đẩy, kích thích việc học, khơi dậy sự tò mò trong trẻ, khuyến khích trẻ tưởng tượng, tìm hiểu về những điều diễn ra ở thế giới xung quanh.

– Hoạt động 2: Thực hành vận dụng

Xem video và trả lời các câu hỏi sau:

+ Anh/ chị nghĩ thế nào về cách tiếp cận lấy gia đình làm trung tâm và ngôn ngữ kí hiệu là phương tiện giao tiếp chính của trẻ Điếc?

+ Mô hình nhóm hỗ trợ gia đình có ý nghĩa như thế nào đối với trẻ Điếc và gia đình trẻ?

– Thông tin nguồn cho hoạt động 2

Video Hỗ trợ trẻ em Điếc bằng ngôn ngữ ký hiệu

https://www.youtube.com/watch?v=7K5KmPg3n00

Đánh giá nội dung 1

  1. Thành phần nhóm hỗ trợ gia đình gồm những ai? Trách nhiệm của mỗi thành viên là gì?
  2. Mô tả cách thức làm việc của nhóm hỗ trợ gia đình.